─░sk├ón, Nekbe, Nekse ve Kud├╝s: Bir i┼čgalin serenc├óm─▒

─░sk├ n Nekbe Nekse ve Kud├╝s: Bir i┼čgalin serenc├ m─▒
17 May─▒s 2018 Per┼čembe, 21:41 Filistinlilerin ve M├╝sl├╝manlar─▒n bug├╝n tepki vermekte oldu─ču olay, asl─▒nda ad─▒m ad─▒m in┼ča edilen iki y├╝z y─▒ll─▒k bir s├╝recin son ├živisinden ba┼čka bir ┼čey de─čil.

- ─░STANBUL // Prof. Dr. Cengiz Tomar -


Ba┼čl─▒kta verdi─čimiz b├╝t├╝n kelimeler asl─▒nda Kud├╝s'├╝n i┼čgaline giden s├╝reci anlat─▒yor. ─░slam d├╝nyas─▒, maalesef Kud├╝s'├╝n ve Filistin'in bug├╝n i├žinde bulundu─ču i┼čgalin iki y├╝zy─▒l ├Ânce ba┼člayan ayak seslerini duyamad─▒─č─▒, anlayamad─▒─č─▒ ve bazen de g├╝c├╝ yetmedi─či i├žin, bug├╝n kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z zulme hep reaktif olarak sonradan cevap vermeye ├žal─▒┼čt─▒. Tabii bu cevaplar da hi├žbir zaman yeterli olmad─▒. T─▒pk─▒ Suriye'de "Arap P─▒nar─▒"n─▒n y├╝z y─▒ll─▒k bir s├╝re├žte ├Ânce "Ayn├╝'l-Arab"a sonra da "Kobani"ye d├Ân├╝┼čmesi gibi. Zira s─▒n─▒rlar de─či┼čmeden ├Ânce demografi ve yer isimleri de─či┼čir. Ard─▒ndan s─▒n─▒rlar─▒n de─či┼čimi gelir. Bir topra─č─▒ vatan yapan ┼čey ├╝zerindeki n├╝fus, yani demografidir. G├╝n├╝m├╝zde Irak ve Suriye'de de─či┼čtirilen demografi, asl─▒nda b├Âlgede yeni ├žizilecek s─▒n─▒rlar─▒n ilk ad─▒mlar─▒d─▒r. T─▒pk─▒ 19. y├╝zy─▒lda Filistin ve Kud├╝s'te yap─▒ld─▒─č─▒ gibi. Kud├╝s ve Filistin'in yak─▒n tarihine ┼č├Âyle bir g├Âz atmak dahi, ac─▒ ve g├Âzya┼č─▒yla an─▒lan Ortado─ču'nun ileride nelere gebe oldu─čunu anlamam─▒za yard─▒m edecektir.

Osmanl─▒lar d├Âneminde, 19. y├╝zy─▒ldan ├Ânce de, dindar Yahudiler ├Âm├╝rlerinin son g├╝nlerini Filistin ve Kud├╝s'te ge├žirmek amac─▒yla buraya gelmekteydiler. 18. y├╝zy─▒lda baz─▒ gruplar─▒n b├Âlgeye gelerek yerle┼čti─či kay─▒tl─▒d─▒r. Osmanl─▒lar ilk olarak 18. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda bu durumdan ┼č├╝phelenerek bir inceleme yapt─▒lar. ├ľzellikle 1840'lardan itibaren Prusya, Hollanda, Rusya, Polonya ve Macaristan'dan her y─▒l y├╝zlerce Yahudi Filistin'e yerle┼čmeye ba┼člad─▒. Osmanl─▒lar ancak 19. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda II. Abd├╝lhamid d├Âneminde bu yerle┼čimleri bir tehdit olarak g├Âr├╝p ├že┼čitli tedbirler almaya ba┼člad─▒lar. Osmanl─▒ tabiyetinden olmayan bu Yahudilere Osmanl─▒ vatanda┼čl─▒─č─▒na ge├žme ve Filistin yerine Suriye ve Irak'a yerle┼čme mecburiyeti getirildi. Hac maksad─▒yla Kud├╝s'e gelen Yahudilerin bir ┼čekilde izlerini kaybettirerek b├Âlgede kalmalar─▒ ├╝zerine, Filistin ve Kud├╝s'te bir aydan fazla kalmalar─▒ yasakland─▒. Ancak yabanc─▒ konsoloslar─▒n, ├Âzellikle ─░ngilizlerin s├╝rekli tepkileri, zay─▒flamakta olan Osmanl─▒ devletinin bu tedbirleri tam manas─▒yla uygulayamamas─▒na sebep oldu. 1882 ve 1905'teki iki b├╝y├╝k Yahudi g├Â├ž├╝ durumu daha da k├Ât├╝le┼čtirdi.

19. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda 11 bin civar─▒nda olan Kud├╝s n├╝fusunun 6 bini M├╝sl├╝man, 3 bin 500'├╝ H─▒ristiyan ve bin 800'├╝ Yahudilerden olu┼čmaktayd─▒. Ayn─▒ y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda ise 45 bine ula┼čan Kud├╝s n├╝fusunun 30 bininin Avrupa ├╝lkelerinin pasaportunu ta┼č─▒yan Yahudilerden oldu─ču raporlara ge├žmi┼čti. 1900 y─▒l─▒nda 10 bin M├╝sl├╝man, 10 bin Hristiyana kar┼č─▒l─▒k, Yahudi n├╝fus 35 bine ula┼čm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ hariciyesi kay─▒tlar─▒nda 2 Aral─▒k 1897 tarihiyle kay─▒tl─▒ bir raporda, Kud├╝s'├╝n bir k├Ây├╝nde sadece alt─▒ y─▒l ├Ânce kurulmu┼č bir Yahudi yerle┼čiminin 200 n├╝fusa ula┼čt─▒─č─▒ ve Kud├╝s'├╝n adeta bir Yahudi beldesi haline geldi─či anlat─▒lmaktayd─▒.

Bunun ├╝zerine s─▒k─▒ tedbirler al─▒nmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čsa da, bu tedbirler organize bir ┼čekilde ├žal─▒┼čan Yahudi gruplar─▒n b├Âlgeye yerle┼čmesini engelleyemedi. II. Abd├╝lhamid, Yahudi g├Â├žlerinin ├╝lkenin g├╝venli─či i├žin bir tehdit olu┼čturdu─čunu fark ederek tedbir almaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒. ─░ttihat ve Terakki h├╝k├╝meti ise bu k─▒s─▒tlamalar─▒ kald─▒rd─▒. ─░ttihat ve Terakki ├žok ge├žmeden bu politikalar─▒n─▒n yanl─▒┼čl─▒─č─▒n─▒ anlam─▒┼čsa da art─▒k i┼č i┼čten ge├žmi┼čti.

Asl─▒nda g├Âz g├Âre ve uzun bir s├╝re├žte ger├žekle┼čen Filistin'in Yahudilere vatan yap─▒lmas─▒ projesi, I. D├╝nya Sava┼č─▒ esnas─▒nda ├Ânce 2 Kas─▒m 1917'de ilan edilen Balfour Deklerasyonu ve ard─▒ndan 9 Aral─▒k 2017'deki ─░ngiliz i┼čgaliyle ete kemi─če b├╝r├╝nd├╝. Ba┼č─▒nda bir ─░ngiliz Yahudisinin bulundu─ču ─░ngiliz manda y├Ânetimi 19. y├╝zy─▒lda Yahudi g├Â├žleriyle demografisi de─či┼čtirilen Filistin ve Kud├╝s'te ─░srail devletinin kurulmas─▒ i├žin b├╝t├╝n ┼čartlar─▒ haz─▒rlad─▒. Filistinlilerin 1920 ve 1930'lardaki isyanlar─▒ ─░ngiliz ordusu ve organize Siyonist ├žeteler taraf─▒ndan bast─▒r─▒ld─▒. Tabii Filistin ve Kud├╝s'e Yahudi g├Â├ž ve isk├ón─▒ da artarak devam ediyordu.

II. D├╝nya Sava┼č─▒'nda Naziler taraf─▒ndan soyk─▒r─▒ma tabi tutulan Yahudilere tazminat ise art─▒k Filistin i┼čgalinin resmile┼čtirilmesiyle verildi. Hen├╝z kurulan Birle┼čmi┼č Milletler, Kas─▒m 1947'de ─░ngiliz mandas─▒ alt─▒ndaki Kud├╝s'├╝ Arap ve Yahudi b├Âlgeleri olarak iki k─▒sma ay─▒rarak (Corpus seperatum) Kud├╝s'├╝n bat─▒s─▒ndaki i┼čgali resmile┼čtirdi.

Arap y├Âneticiler taraf─▒ndan bu i┼čgal plan─▒n─▒n tabii olarak reddedilmesi ├╝zerine, t─▒pk─▒ bug├╝n oldu─ču gibi, Filistinli M├╝sl├╝manlar cezaland─▒r─▒ld─▒. Irgun ve Haganah gibi ter├Ârist ├Ârg├╝tlerin meydana getirdi─či tedhi┼č, M├╝sl├╝man n├╝fusun iyice erimesine sebep oldu. ─░srail Devletinin 14 May─▒s 1948'de kurulmas─▒yla, ertesi g├╝n 15 May─▒s'ta, yani Nekbe (B├╝y├╝k Felaket) g├╝n├╝nde, on binlerce Filistinli art─▒k kendi vatanlar─▒nda m├╝lteci durumuna d├╝┼čt├╝ler. Bundan sonra i├žinde Mescid-i Aksa'n─▒n da bulundu─ču Do─ču Kud├╝s, ├ťrd├╝n y├Ânetimine b─▒rak─▒lmakla birlikte, Cebel├╝'l-Me┼č├órif veya di─čer ad─▒yla Cebel├╝'l-Me┼čhed ├žoktan "Har HaTsofim" veya "Mount Scopus"a d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝ bile. ─░srail ├žok ge├žmeden 1950'de Bat─▒ Kud├╝s'├╝ ba┼čkent olarak ilan ederek i┼čgali per├žinledi. Nekse (Gerileme, Kay─▒p) ad─▒ verilen 1967 Alt─▒ G├╝n Sava┼č─▒'nda ise Do─ču Kud├╝s'├╝ de i┼čgal ederek Kud├╝s Belediyesi s─▒n─▒rlar─▒ i├žine ald─▒ ve ┼čehrin tamam─▒na h├ókim oldu. Demografik dengeyi bozmak amac─▒yla 200 bin n├╝fusu bar─▒nd─▒ran on iki yerle┼čim birimi kurdu─ču gibi, ┼čehrin di─čer Filistin kentleriyle ili┼čkisini utan├ž duvarlar─▒yla kesti.

1980'de Kud├╝s'├╝ ─░srail'in "b├Âl├╝nmez ve ebedi" ba┼čkenti ilan eden ─░srail'in bu karar─▒ BM taraf─▒ndan tan─▒nmad─▒─č─▒ i├žin, ABD'nin son karar─▒na kadar hi├žbir devlet, b├╝y├╝kel├žili─čini i┼čgal alt─▒ndaki Kud├╝s'e ta┼č─▒mad─▒. Ancak ─░srail demografiyi de─či┼čtirmeye devam etti. SSCB'nin da─č─▒lmas─▒n─▒n ard─▒ndan ─░srail'e g├Â├ž eden Rus ve Polonya Yahudileri Kud├╝s'e yerle┼čtirildi. 1995 y─▒l─▒ndan itibaren artarak devam eden yerle┼čimler vas─▒tas─▒yla "B├╝y├╝k Kud├╝s"├╝ in┼ča etmeye ba┼člad─▒. Asl─▒nda ABD Kongresi, 1995 y─▒l─▒nda ald─▒─č─▒ kararla ABD b├╝y├╝kel├žili─činin Kud├╝s'e ta┼č─▒nmas─▒n─▒ onaylam─▒┼č olsa da Trump iktidara gelinceye kadar bunu uygulamad─▒. Trump'─▒n Ortado─ču'da zaten var olan bu ate┼če benzin d├Âkme karar─▒, ┼ču anda ya┼čanmakta olan ac─▒lar─▒n temel sebebini olu┼čturmakta. Bizlerin bug├╝n tepki vermekte oldu─čumuz bu olay, asl─▒nda ad─▒m ad─▒m in┼ča edilen iki y├╝z y─▒ll─▒k bir s├╝recin son ├živisinden ba┼čka bir ┼čey de─čil.

Son s├Âz: Kud├╝s'e bar─▒┼č gelmeden Ortado─ču'ya bar─▒┼č gelmez.

[Prof. Dr. Cengiz Tomar Marmara ├ťniversitesi Siyasal Bilgiler Fak├╝ltesi dekanl─▒─č─▒ g├Ârevini y├╝r├╝tmektedir]