Kelepirci 60

┼×ark us├╗l├╝ 'game of thrones'

┼×ark us├ l├╝ game of thrones
30 Haziran 2017 Cuma, 02:42 Krall─▒─č─▒n kurucusu Abd├╝laziz bin SuudÔÇÖun o─čullar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra torunlar─▒n─▒n da kral olabilece─či h├╝km├╝n├╝n getirilmesi, Suudi ArabistanÔÇÖ─▒ ve dolay─▒s─▒yla b├Âlgenin gelece─čini uzun vadeli olarak etkileme potansiyeline sahip bir de─či┼čiklik.

- ─░STANBUL / Cengiz Tomar -

ABD Ba┼čkan─▒ Donald Trump'─▒n Ortado─ču ziyaretinin ard─▒ndan, Katar krizi devam etmekteyken Suudi y├Ânetim sisteminde yap─▒lan, "sessiz devrim" olarak adland─▒rabilece─čimiz de─či┼čiklikle krall─▒─č─▒n kurucusu Abd├╝laziz bin Suud'un o─čullar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, torunlar─▒n─▒n da kral olabilece─či h├╝km├╝n├╝n getirilmesinin ard─▒ndan, h├ólihaz─▒rdaki kral─▒n o─člu Muhammed bin Selman birinci veliahtl─▒─ča y├╝kseltildi. Bu de─či┼čiklik Ortado─ču'nun mihver ├╝lkelerinden Suudi Arabistan'─▒ ve dolay─▒s─▒yla b├Âlgenin gelece─čini uzun vadeli olarak etkileme potansiyeline sahip. K─▒sa vadede Kral Selman'─▒n, o─člu lehine krall─▒ktan feragat edebilece─či konu┼čuluyor bu g├╝nlerde. Bu de─či┼čiklik, dikkatleri, olduk├ža kapal─▒ bir y├Ânetime sahip olan Suudi Arabistan'─▒n pek fazla bilinmeyen siyasi yap─▒s─▒na ├žekti.

Suudi Arabistan'─▒n siyasi yap─▒s─▒

Suudi Arabistan, kral─▒n devlet ve h├╝k├╗met ba┼čkan─▒ oldu─ču mutlak bir monar┼čiyle, ─░slam hukukuna (┼čeriat) istinat eden bir anayasa ile y├Ânetiliyor. Bu durum, ├╝st d├╝zey kararlar─▒n sadece kral taraf─▒ndan al─▒nd─▒─č─▒ manas─▒na gelmiyor. Zira politikalar, Araplar─▒n kadim kabile gelenekleri ├žer├ževesinde hanedan ailesi ├╝yeleri, etkili emirler (prensler) ve Suudi Arabistan'da dini yap─▒y─▒ olu┼čturan ├╝st d├╝zey uleman─▒n isti┼čaresiyle belirlenmekte. 150 ├╝yesinin tamam─▒ kral taraf─▒ndan belirlenen Meclis├╝'┼č-┼×├╗r├ó (Dan─▒┼čma Meclisi) sadece tavsiye niteli─činde kanun tasar─▒lar─▒ sunabiliyor. Say─▒s─▒ 15 bini bulan emirden (prens) sadece k├╝├ž├╝k bir k─▒sm─▒n─▒n Suudi Arabistan siyasetinde ve ekonomisinde etkili oldu─ču bilinmekte. Son d├Ânemde aile d─▒┼č─▒ndan e─čitimli Suud vatanda┼člar─▒ da bakanl─▒k, valilik ve b├╝y├╝kel├žilik gibi g├Ârevlere gelebiliyor. Suud taht─▒n─▒n v├órisi (veliaht) ise krall─▒─č─▒n kurucusu Abd├╝laziz bin Suud'un hayatta olan o─čullar─▒, vefat etmi┼č o─čullar─▒n─▒n yerine birer torunu ve h├ólihaz─▒rdaki kral taraf─▒ndan atanan iki emir olmak ├╝zere, 19 Ekim 2006 tarihinde Kral Abdullah'─▒n ferman─▒yla ihdas etti─či, toplam 34 ki┼čiden olu┼čan Biat Heyeti (Hey'et├╝'l-Bey'a) taraf─▒ndan belirleniyor.

Kral Abdullah'─▒n ver├óset ve intikal kaidelerini de─či┼čtirmesinden ├Ânce, Suudi Arabistan'da d├╝zen, di─čer Ortado─ču monar┼čilerinde yayg─▒n olan 'ekber evlat' (primogeniture) sistemine g├Âre i┼člemiyordu. Suudi Arabistan'─▒n ilk kral─▒ Abd├╝laziz ─░bn Suud ├Âld├╝─č├╝nde, en b├╝y├╝k o─člu Suud kral─▒ olmakla birlikte, onun bir k├╝├ž├╝─č├╝ olan Faysal da ikinci veliaht olarak hen├╝z babalar─▒n─▒n sa─čl─▒─č─▒nda atanm─▒┼čt─▒. Bundan sonra ├╝lke bug├╝ne kadar, 60 y─▒ldan fazla bir s├╝re, 'ekber evlat' yerine 'ekber karde┼č' form├╝l├╝ne g├Âre, yani bir kral ├Âld├╝─č├╝nde onun ya┼čayan en b├╝y├╝k erkek karde┼činin kral olarak atand─▒─č─▒ bir sistemle y├Ânetildi. Bu nedenle bug├╝ne kadar atanan b├╝t├╝n krallar Abd├╝laziz ─░bn Suud'un o─čullar─▒ aras─▒ndan se├žildi. Bu d├╝zen veliaht ve krallar─▒n ├žok ya┼čl─▒ olmas─▒na sebep olmakta ve y├Ânetimde b├╝y├╝k problemlere yol a├žmaktayd─▒. 2005-2015 y─▒llar─▒ aras─▒nda kral olan Abdullah'─▒n bu problemi g├Ârerek olu┼čturdu─ču Biat Heyeti 2006 sonunda faaliyete ba┼člad─▒. Son veliaht de─či┼čikli─či de 2006'daki bu sisteme g├Âre yap─▒lm─▒┼č, hanedan─▒ gen├žle┼čtirmeyi ama├žlayan bir de─či┼čim olarak de─čerlendirilebilir. Ancak birinci veliahtl─▒ktan azledilen Muhammed bin Nayif'in 57 ya┼č─▒nda, yani Suudi Arabistan kraliyet standartlar─▒na g├Âre nispeten gen├ž oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse, g├Âr├╝nen sebebin d─▒┼č─▒nda ba┼čka bir ┼čeyler olmal─▒.

Zira bu de─či┼čiklik iki y─▒ld─▒r beklenmekteydi. Selman kral olduktan sonra ye─čeni Muhammed bin Nayif'i ikinci veliaht olarak atad─▒. Ard─▒ndan birinci veliaht olan karde┼či Mukrin'i azlederek Muhammed bin Nayif'i veliaht, o─člu Muhammed'i ise ikinci veliaht olarak atad─▒. Son hamleyle Muhammed bin Nayif'i de azlederek o─člunu veliaht ilan ettirdi. B├Âylece, bundan sonra lineer olarak devam edecek kendi hanedan─▒n─▒ kurmu┼č oldu.

─░ki ├žetin ceviz: Muhammed bin Nayif ve Muhammed bin Selman

ABD'nin Suud kraliyet ailesi i├žindeki en iyi dostu olarak bilinen s├ób─▒k veliaht Muhammed bin Nayif'in, Trump'─▒n Suudi Arabistan ziyaretinin hemen ard─▒ndan g├Ârevlerinden azledilmesi ve yerine mevcut kral─▒n o─člu Muhammed bin Selman'─▒n atanmas─▒, Suudi Arabistan y├Ânetim sistemi i├žerisinde yeni, gen├ž ve daha aktif bir politikan─▒n habercisi olmakla birlikte, kraliyete ─░bn Suud'un o─čullar─▒n─▒n gelmesi gelene─čini de de─či┼čtirmi┼č oldu. Babas─▒ taraf─▒ndan i├ži┼čleri bakan─▒ olmas─▒ i├žin ├Âzel olarak yeti┼čtirilen Muhammed bin Nayif, FBI ve Scotland Yard'da bu konuda e─čitimden ge├žmi┼čti. Muhammed bin Nayif uzun y─▒llar ├╝lkedeki m├╝esses nizam─▒n en ├Ânemli kurumu olan i├ži┼čleri bakanl─▒─č─▒ g├Ârevini ├╝stlenmi┼č, ├Âzellikle ter├Ârizm konusunda deneyimli ve ABD'nin g├╝vendi─či bir isimdi. Ter├Ârizm konusundaki uzmanl─▒─č─▒ ve m├╝cadelesi nedeniyle pek ├žok defa el-Kaide'nin suikast─▒na maruz kalm─▒┼č, ├Ârg├╝t├╝n Suud rejimini de─či┼čtirme giri┼čimlerini de ba┼čar─▒yla engelleyerek sahas─▒nda y├╝kselmi┼čti.

G├Âzlerden uzakta d├╝┼č├╝k profilli bir fig├╝r olmay─▒ tercih eden Muhammed bin Nayif'in aksine, yeni veliaht Muhammed bin Selman risk alan, atak ve g├Âz ├Ân├╝nde olmay─▒ seven, halk aras─▒nda pop├╝ler, '┼čahin' bir ki┼čilik olarak biliniyor. 81 ya┼č─▒ndaki babas─▒n─▒n favori o─člu olarak son d├Ânemde Suudi Arabistan'─▒n i├ž ve d─▒┼č politikas─▒na y├Ân vermekteydi. Savunma bakanl─▒─č─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, kral─▒n ├Âzel dan─▒┼čmanl─▒─č─▒, ba┼čbakan yard─▒mc─▒l─▒─č─▒, ekonomi ve kalk─▒nma konseyi ba┼čkanl─▒─č─▒ g├Ârevlerini de y├╝r├╝tmekteydi. Ge├žen y─▒l i├ž politikada olduk├ža radikal ve reformcu de─či┼čiklikler i├žeren 2030 vizyonunu haz─▒rlam─▒┼čt─▒.

Keza d─▒┼č politikada ─░ran'a kar┼č─▒ bir vek├ólet harbi niteli─či ta┼č─▒yan Yemen sava┼č─▒, Muhammed bin Selman taraf─▒ndan idare ediliyor. Katar'a kar┼č─▒ izlenen abluka ve yapt─▒r─▒mlar konusunda da, Birle┼čik Arap Emirlikleri'nin (BAE) Abu Dabi veliaht prensi Muhammed bin Zayed ile birlikte ├Ânemli rol oynad─▒─č─▒ biliniyor. ABD'nin yeni y├Ânetimiyle, ├Âzellikle de Trump'─▒n damad─▒ Kushner ile iyi ili┼čkilere sahip. ─░ran'a kar┼č─▒ ise olduk├ža tavizsiz. Nitekim 2 May─▒s'ta ─░ran'─▒, topraklar─▒ i├žerisinde bir sava┼č ba┼člatmakla tehdit etmi┼čti. Buna kar┼č─▒l─▒k ─░ran Savunma Bakan─▒ "Suudiler d├╝┼č├╝ncesizce bir harekette bulunurlarsa, Mekke ve Medine hari├ž t├╝m krall─▒klar─▒ ─░ran ordusu taraf─▒ndan yerle yeksan edilir" ┼čeklinde cevap vermi┼čti.

De─či┼čimin Suudi Arabistan'a ve b├Âlge politikas─▒na muhtemel etkileri

Veliaht de─či┼čikli─či ile Abd├╝laziz bin Suud'un o─čullar─▒ aras─▒nda altm─▒┼č y─▒ldan fazlad─▒r yatay olarak el de─či┼čtiren taht, bundan sonra mevcut Kral Selman, ard─▒ndan veliaht o─člu Muhammed bin Selman ve b├╝y├╝k ihtimalle ondan sonra da o─čullar─▒ vas─▒tas─▒yla d├╝┼čey olarak devam edecek. 81 ya┼č─▒ndaki kral─▒n sa─čl─▒k sebebiyle g├Ârevini o─čluna devretmesi de olas─▒. Hen├╝z 31 ya┼č─▒nda olan Muhammed bin Selman'─▒n, tahta ├ž─▒kt─▒ktan sonra, ┼čayet bir problem ├ž─▒kmazsa, orada uzun s├╝re kalmas─▒ muhtemel g├Âr├╝n├╝yor. Ancak bu noktada aile i├ži tart─▒┼čmalar da yok de─čil. Nitekim Biat Meclisi'nin ├╝├ž ├╝yesi Muhammed bin Selman aleyhine oy kullanm─▒┼č durumda.

├ťlkenin fiili y├Âneticisi olan Muhammed bin Selman'─▒n i├ž politikada kendisinin ge├žen y─▒l ilan etti─či 2030 vizyonu ├žer├ževesinde de─či┼čiklikler yapmas─▒ beklenebilir. Bu de─či┼čiklikler aras─▒nda, ├╝lke ekonomisinin petrole ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒n─▒n azalt─▒larak Suudi Arabistan'─▒n bir iktisadi kav┼čak ve yat─▒r─▒m adas─▒ haline getirilmesi, hac d─▒┼č─▒ndaki turizm sekt├Âr├╝n├╝n geli┼čtirilmesi, ├Âzellikle kad─▒n haklar─▒ alan─▒nda baz─▒ toplumsal reformlar yap─▒lmas─▒, i┼čg├╝c├╝n├╝n Suudile┼čtirilmesi ve ├Âzelle┼čtirmeler say─▒labilir.

Yeni veliahtt─▒n ┼ču ana kadar ba┼čat rol oynad─▒─č─▒ d─▒┼č politika meselelerinde hen├╝z di┼če dokunur bir sonu├ž ald─▒─č─▒ s├Âylenemez. Mesela Yemen'de milyonlarca dolar harcanmas─▒na ra─čmen, H├╗s├«lere kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒ kazan─▒labilmi┼č de─čil. Katar krizinde ise hem ABD y├Ânetimi ikiye b├Âl├╝nd├╝ hem de ─░ran ve T├╝rkiye Katar'─▒ destekleyerek Suudi liderli─čindeki yapt─▒r─▒mlar─▒ nispeten bo┼ča ├ž─▒kard─▒. Bu krizin derinle┼čmesi, K├Ârfez ─░┼čbirli─či Konseyi'ndeki Suudi Arabistan-BAE-Bahreyn blo─ču ile Katar-Kuveyt-Umman blo─ču aras─▒ndaki ├žatla─č─▒ onar─▒lamaz h├óle getirebilir ki bu ─░ran'a kar┼č─▒ K├Ârfez'i birle┼čtirmeye ├žal─▒┼čan ABD'nin istemedi─či bir durum.

Bu noktada Obama'n─▒n Ortado─ču politikas─▒n─▒ ve bunun bir komplikasyonu olarak ortaya ├ž─▒kan b├Âlgedeki ─░ran ve Rus yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒n─▒ tersy├╝z etmek isteyen Trump, ─░ran'a kar┼č─▒ Suudi Arabistan liderli─čindeki 'quartet' (Suudi Arabistan, BAE, Bahreyn ve M─▒s─▒r) vas─▒tas─▒yla bir operasyon ba┼člat─▒rken, Netanyahu ile de iyi ili┼čkilere sahip damat Kushner arac─▒l─▒─č─▒yla Muhammed bin Selman ve Muhammed bin Zayed gibi yeni nesil emirleri, ABD'nin K├Ârfez ve ─░ran politikas─▒n─▒n b├Âlgedeki temel dayanaklar─▒ olarak d├╝┼č├╝nebilir.

Beyaz ─▒┼č─▒k yayan k├╝re foto─čraf─▒n─▒n sembolizminden de kolayca anla┼č─▒labilece─či ├╝zere, Arap d├╝nyas─▒nda M─▒s─▒r olmadan bir sava┼č yap─▒lamayaca─č─▒ bilindi─činden, Sisi y├Ânetimi de ABD taraf─▒ndan Suudi Arabistan, Birle┼čik Arap Emirlikleri ve Bahreyn'den olu┼čan K├Ârfez 'trio'suna eklenerek grup bir 'quartet'e ├ževrilmi┼č durumda. Orkestraya dahil olmak istemeyen veya ┼čef olarak rol almak isteyen, b├Âlgenin zengin ama k├╝├ž├╝k ├╝lkesi Katar i┼čte bu nedenle s─▒k─▒┼čt─▒r─▒lmakta.

Suudi Arabistan'daki veliaht de─či┼čikli─čine ye┼čil ─▒┼č─▒k yakm─▒┼č olan ABD'nin g├╝venilir adam─▒ olmakla birlikte her zaman temkinli ve a─č─▒r bir politika izleyen kurt y├Ânetici Muhammed bin Nayif'in yerine, gen├ž ve tecr├╝besiz olmakla birlikte cesur ve atak olan Muhammed bin Selman'─▒ tercih etmesi, bir Suudi Arabistan-─░ran ├žat─▒┼čmas─▒n─▒n ayak sesi olabilir.

[Ortado─ču siyasi tarihi ve uluslararas─▒ ili┼čkiler alan─▒nda uzman olan Prof. Dr. Cengiz Tomar, Marmara ├ťniversitesi Ortado─ču Ara┼čt─▒rmalar─▒ Enstit├╝s├╝ ve Fen Edebiyat Fak├╝ltesi Tarih B├Âl├╝m├╝ ├Â─čretim ├╝yesidir]

LAP─░S
LAP─░S