Kelepirci 60
Ümit OĞUZTAN
Ümit Oğuztan

Yakın Tarih Öyküleri: Ajax Operasyonu

info@haberdukkani.com 03 Mart 2020 Salı

İran Şahı Rıza Pehlevi, Fransız Askeri Akademisi mezunu General Razmara'yı Başbakanlığa atadı. ABD ve İngiltere Razmara'yı destekliyordu. 1950 yılı Haziranında başlayan Kore Savaşı İran'ın önemini daha da artırmıştı. Çünkü Ortadoğu petrol üretiminin %40'ı İran kaynaklıydı.

Abadan rafinerisi doğu yarıkürede uçak yakıtı üreten en büyük merkezdi. 30 Nisan 1951'de yürürlüğe girecek Ulusallaştırmayı Yürütme Yasası Parlamento tarafından onaylandı, ulusallaştırmaya karşı tavır alan Başbakan Razmara, 3 Mart 1951'de İslam Fedaileri Örgütü tarafından öldürüldü. Onun yerine atanan Ala'nın istifası sonrasında Parlamentonun desteklediği Dr. Musaddık Başbakanlığa getirildi.

1950'li yıllarda Orta Doğu'daki İngiliz üslerine ve Akdeniz donanmasına petrol veren AIOC şirketi, İngiltere ham petrol ihtiyacının dörtte birini sağlıyordu ve İngiltere'nin ödemeler dengesine de önemli bir katkıda bulunuyordu. Ulusallaştırma sonucu İngiltere Economic Coorperation Administration (ECA) kanalıyla ve Marshall yardımı çerçevesinde Batı Avrupa'ya petrol satışından elde ettiği dolarlardan yoksun kalabileceği gibi; "dolar bölgelerinden" petrol ithal ederek ciddi döviz kayıplarına uğrayabilecekti. Bu nedenlerle İngiltere, AIOC'un ulusallaştırılmasına şiddetli tepki gösterdi.

Başlangıçta ABD arabuluculuk görevini üstlendi. Daha sonra İngiltere'nin İran ekonomisini çökertmesine destek verdi. 1950'de 220 milyon varil üretim 1953'te 9,5 milyon varile düzen İran ekonomik olarak tükeniyordu. Yabancı teknisyenlerin, üretim ve rafinaj işlerinin kilit noktalarındaki görevlerini ulusallaştırmadan sonra sürdürmeyi reddetmeleri büyük sorun yaratıyor; üretilen az miktardaki petrol ise pazarlanamıyordu.Bazı "bağımsız" şirketlerce satın alınan İran petrolüne ise petrol tekelleri "çalınmış" olduğu gerekçesiyle yasal yollardan AIOC'un el koymasını sağlıyorlardı.

1951'de petro-politik ustası Winston Churchill Başbakan olarak iş başına geçince Dışişleri Bakanlığına I. Dünya Savaşı yıllarında Oxford'da öğrenim görmüş, Doğu dilleri konusunda tez hazırlamış Sir Anthony Eden'i getirmişti. Eden Fars dilini ve edebiyatını mükemmel derecede iyi biliyordu. 1941'de Nazilerle işbirliği yapan Rıza Şah'ın devrilmesinde İngiltere Dışişleri Bakanı olarak önemli katkıları bulunan Eden'in şahsi mal varlığının çok büyük bir bölümü AIOC petrol şirketi hisselerinden oluşuyordu.

1952'den itibaren İngiltere ile ABD, ulusalcı İran Hükümeti'ni devirmek üzere askeri bir darbenin hazırlıklarını başlattılar. 1953, ABD'de Eisenhower Başbakan oldu. İngiltere Başbakanı Churchill, Musaddık'ı devirmek için yapılan planı onayladı.

1). Ajax Operasyonu, CİA başkanı Allen Dulles'in e "aktif" sorumluluğu altında gerçekleşti.
2). Operasyonun "saha kontrolü" ise ABD eski Başkanı Theodore Roosevelt'in torunu CİA
     ajanı Kermıt Roosevelt'e verildi.
3). Operasyon kapsamında 1942-48 yılları arasında İran Jandarma Birlikleri'ni eğiten
     Amerikalı General Norman Schwarzkopf  Tahran'a gönderildi. (Körfez Savaşı'nda ABD
     kuvvetleri komutanı olarak atanan ve "çöl ayısı" lakabı ile anılan general Schwarzkopf'un
     aynı adı taşıyan babası)

General Schwarzkopf, CİA Başkanı Allen Dulles'in gezici ajanı idi. Savaş sırasında bu ikili birlikte OSS emrinde çalışıyorlardı. Ajax Operasyonu çerçevesinde General Schwarzkopf Tahran'a giderken Allen Dulles de İsviçre'de karargah kuruyordu.

Allen Dulles, CİA Başkanı, kardeşi John Foster Dulles ise ABD Dışişleri Bakanı idi. Dulles kardeşler Standart Oil of New Jersey (Exxon) ile sıkı ilişkiler içindeydiler. Dulles'in avukatlık bürosu "Sullivan Cromwell" uzun yıllar "Anglo-İranian Ol Co."nun hukuk işlerine bakmıştı. Bu avukatlık bürosu aynı zamanda uluslar arası J. Henry Schroeder Bankası'nın da danışmanıydı ve bu banka Al-OC'a kuruluş sermayesini sağlayan grup içindeydi. Allen Dulles, bu bankanın Amerika şubesinin yıllarca yöneticiliğini yapacaktı.

Anglo-Amerikan çıkarlarının yerli işbirlikçilerinin lideri ise General Fazlullah Zahidi ile Şah Rıza Pehlevi idi. 1941 yılında İngilizler, Naziler hesabına çalıştığı gerekçesiyle tutuklamışlardı. CİA'nın desteklediği Zahidi, 19 Ağustos 1953'te silahlı kuvvetler adına yönetimi ele geçirdi. Üç gün önce ülke dışına kaçan Şah İran'a döndü. Dr. Musaddık, üç yıl hücre cezası daha sonra da ev hapsine mahküm edildi.

Kermit Roosevelt'e "Gulf Oil Corporation" direktörlüğü görevi verildi. İngiliz İstihbarat Örgütü MI 6 Ajax Operasyonu'nu destekleyen güçler arasında yer aldı. 1954 Ağustos'unda İran Hükümeti, İngiliz ve Amerikan şirketlerinden oluşan "konsorsiyum" arasında bir anlaşma sağlandı. Buna göre AIOC %40, Royal Dutch-Shell %14, Compaigne Française de Petroles %6 paya sahip olurken; beş büyük Amerikan şirketi de %8'lik paylarla ortaklığa katılıyordu. Böylece 50 yıldır İngiliz denetiminde olan İran petrol imtiyazından ABD büyük bir pay kapıyordu.

Ocak 1956'da Rockefeller imparatorluğunun varisi ve Standart şirketlerinin büyük hissedarı Nelson Rockefeller, Başkan Eisenhower'e gönderdiği mektupta şunları yazıyordu: "Biliyorsunuz ki İran'da giriştiğimiz dene ile benim doğrudan doğruya ilişkim vardı. Ekonomik yardım sayesinde İran petrollerini elimize geçirmeyi ve ülke ekonomisine sağlamca oturmayı başardık. İran'da ekonomik durumumuzun güçlenmesi bize, ülkenin dış politikasını tümüyle kontrol altına alma olanağını verdi. Bugün Şah, Tahran Büyükelçimize danışmaksızın kabinesinde iki değişiklik yapmaya bile cüret edemez."

Ajax Operasyonu sonrasında İran petrolleri konsorsiyumuna katılan sekiz şirketçe imzalanan, kamuoyu ve İran Hükümeti'nden 20 yıl süreyle gizlenen bir anlaşmaya göre; yalnızca petrol satın alma koşulları belirlenmiyor, petrol bolluğundan kaçınmak için üretimin nasıl kısılacağını da saptanıyordu.

ABD'li petrol "beşler"i gelecek 20 yıl boyunca ulusalcı önderlere, "Bakın Başbakan Musaddık'a ne oldu?" diye, uyarıda bulunabileceklerdi..

Ümit Oğuztan

TÜM YAZILARI

Haber Dükkanı büyük